Kategorie

Makroskładniki: Czym są i jak obliczyć ich proporcje

Makroskładniki: Czym są i jak obliczyć ich proporcje
Makroskładniki odżywcze to białko, węglowodany i tłuszcze, z których organizm czerpie energię. Gram białka lub węglowodanów to ok. 4 kcal, a gram tłuszczu aż 9 kcal. Sprawdź, w jakich proporcjach je spożywać, jak je obliczyć i znaleźć na etykiecie.

Makroskładniki – co to jest?

Makroskładniki możesz sobie wyobrazić jako podstawowe składniki odżywcze, których Twój organizm potrzebuje w większych ilościach, żeby mieć energię na codzienne funkcjonowanie.

Należą do nich węglowodany, tłuszcze i białka. Każda grupa pełni w organizmie inną rolę. Węglowodany to ważne źródło energii, tłuszcze pomagają też we wchłanianiu witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, a białka są niezbędne do budowy i regeneracji tkanek.

Z pojęciem makroskładników możesz się spotkać także pod nazwą makronutrienty lub potocznie makra. Wszystkie te nazwy określają te same trzy grupy składników odżywczych. Ich ilość podaje się zwykle w gramach, a wartość energetyczną w kilokaloriach (kcal) lub kilodżulach (kJ).

Makroskładnik Energia na 1 g Główne źródła
Białko 4 kcal Mięso, ryby, jajka, soczewica i inne rośliny strączkowe, nabiał, orzechy
Węglowodany 4 kcal Zboża, pieczywo, ziemniaki, rośliny strączkowe, owoce
Tłuszcze 9 kcal Oleje roślinne, orzechy, nasiona, ryby, masło, nabiał

💡 Makroskładniki i mikroskładniki: Jaka jest między nimi różnica?

Makroskładniki i mikroskładniki na pierwszy rzut oka różnią się tylko jedną literą. W rzeczywistości różnią się ilością, jakiej potrzebuje organizm, a także swoją funkcją. Podczas gdy makroskładniki dostarczają energię, mikroskładniki to witaminy i minerały. One energii nie dają, ale są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Energii nie dostarcza też woda, choć jest niezbędna dla wielu procesów życiowych.

Jeśli interesuje Cię, które produkty nazywamy superfoods, przeczytaj nasz artykuł o superfoods.



Jakie proporcje makroskładników są zalecane?

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zaleca dorosłym, aby 45 do 60% energii pochodziło z węglowodanów, a 20 do 35% z tłuszczów. Resztę energii uzupełnia białko, którego odpowiednia ilość zależy od indywidualnych potrzeb.

Makroskładnik Udział w dziennym spożyciu energii
Węglowodany 45–60%
Tłuszcze 20–35%
Białko Reszta, zależnie od indywidualnych potrzeb

Zalecane proporcje makroskładników określa się również jako proporcje trzech głównych składników. Kiedy oceniasz swój jadłospis, patrz nie tylko na ilość składników odżywczych, ale też na ich pochodzenie i jakość.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby:

  • tłuszcze nasycone stanowiły maksymalnie 10% całkowitego spożycia energii;
  • kwasy tłuszczowe trans stanowiły maksymalnie 1% całkowitego spożycia energii;
  • wolne cukry stanowiły mniej niż 10% przyjmowanej energii, a dalsze ograniczenie poniżej 5% może przynieść dodatkowe korzyści zdrowotne.

Przy dziennym spożyciu 2 000 kcal limit 10% energii z wolnych cukrów to około 50 gramów.

Optymalne proporcje makroskładników zależą jednak od wielu czynników, na przykład od wieku, aktywności fizycznej czy stanu zdrowia. Jeśli potrzebujesz ułożyć jadłospis dopasowany do konkretnych potrzeb zdrowotnych lub żywieniowych, zwróć się do wykwalifikowanego dietetyka.

 

Jak obliczyć makroskładniki

Obliczanie makroskładników polega na podziale całkowitego dziennego spożycia energii na węglowodany, tłuszcze i białka. Potem przeliczasz kalorie na gramy. Do zrozumienia tego procesu nie potrzebujesz specjalnego kalkulatora makroskładników. Wystarczy znać wartość energetyczną poszczególnych składników i wybrane proporcje.

Wyobraź sobie modelowy przykład osoby o dziennym spożyciu energii 2 000 kcal.

1️⃣ Wybierz proporcje poszczególnych makroskładników

Wybierz proporcje w zalecanym zakresie. Dla przykładu wybierzemy:

  • Węglowodany: 50%
  • Tłuszcze: 30%
  • Białko: 20%

2️⃣ Przelicz procenty na kalorie

W naszym przypadku z całkowitego spożycia 2 000 kcal przypada na:

  • Węglowodany: 2 000 × 0,50 = 1 000 kcal
  • Tłuszcze: 2 000 × 0,30 = 600 kcal
  • Białko: 2 000 × 0,20 = 400 kcal

3️⃣ Przelicz kalorie na gramy

Energię podziel teraz przez wartość kaloryczną jednego grama odpowiedniego makroskładnika. Znajdziesz ją w tabeli powyżej.

Makroskładnik Energia Obliczenia Dzienna ilość
Węglowodany 1 000 kcal 1 000 ÷ 4 250 g
Tłuszcze 600 kcal 600 ÷ 9 około 67 g
Białko 400 kcal 400 ÷ 4 100 g

W ten sam sposób działają internetowe kalkulatory makroskładników, wystarczy wpisać podaż energii i wybrane proporcje. Modelowe 2 000 kcal nie musi jednak odpowiadać Twojemu rzeczywistemu zapotrzebowaniu energetycznemu. Zmienia się ono na przykład w zależności od wieku, parametrów ciała czy poziomu aktywności fizycznej.

 

Węglowodany, tłuszcze i białka w pigułce

Makroskładniki różnią się nie tylko wartością energetyczną, ale też funkcjami i źródłami w pożywieniu. Gdy układasz jadłospis, warto znać ich podstawowe właściwości.

👉🏻 Węglowodany

Węglowodany to jedno z głównych źródeł energii dla organizmu. Znajdziesz je przede wszystkim w zbożach, pieczywie, ryżu, ziemniakach, roślinach strączkowych, owocach i innych produktach roślinnych.

Pod względem wartości odżywczych rozróżniamy przede wszystkim cukry i skrobię. Cukry występują naturalnie na przykład w owocach i mleku, ale producenci dodają je też do wielu produktów.

Zwróć szczególną uwagę na wolne cukry. Należą do nich cukry dodawane do jedzenia i napojów, ale też te naturalnie występujące w miodzie, syropach czy sokach owocowych. WHO zaleca ograniczenie ich spożycia, ponieważ ich nadmiar zwiększa ryzyko próchnicy i może sprzyjać przybieraniu na wadze oraz otyłości.

Wybierając produkty węglowodanowe, postaw na pełnoziarniste produkty zbożowe, rośliny strączkowe, warzywa i całe owoce. Zawierają one błonnik, którego organizm w przeciwieństwie do innych węglowodanów nie potrafi strawić.

💡 Dowiesz się więcej w naszym artykule o błonniku.



👉🏻 Tłuszcze

Tłuszcze są niezbędnym elementem diety. Organizm wykorzystuje je jako źródło i zapas energii. Są częścią błon komórkowych i umożliwiają wchłanianie witamin A, D, E i K.

Tłuszcze dzielimy według zawartości kwasów tłuszczowych na te z przewagą nasyconych lub nienasyconych kwasów tłuszczowych. Osobną grupę stanowią kwasy tłuszczowe trans.

Rodzaj tłuszczów Typowe źródła
Tłuszcze nienasycone Ryby, awokado, orzechy, oliwa z oliwek, olej rzepakowy, słonecznikowy i sojowy
Tłuszcze nasycone Masło, masło klarowane ghee, smalec, tłuste mięso, sery, śmietana, olej kokosowy i palmowy
Tłuszcze trans Przemysłowo częściowo utwardzone tłuszcze (np. w niektórych ciastkach, wafelkach lub potrawach smażonych), w niewielkich ilościach naturalnie także w nabiale i wołowinie

WHO zaleca wybierać tłuszcze nienasycone zamiast nasyconych i w miarę możliwości unikać przemysłowo produkowanych tłuszczów trans.

Do nienasyconych kwasów tłuszczowych należą również omega-3 i omega-6. Niektóre z nich są niezbędne, co oznacza, że organizm nie potrafi ich sam wytworzyć w odpowiedniej ilości i trzeba mu je dostarczać w diecie.



👉🏻 Białko

Białka składają się z aminokwasów, a organizm wykorzystuje je do budowy i regeneracji tkanek. Są częścią mięśni, enzymów, hormonów i wielu innych struktur w ciele.

Źródła białka dzielimy na zwierzęce i roślinne. Do zwierzęcych należą przede wszystkim mięso, ryby, jajka, mleko, jogurty i sery, a te roślinne znajdziesz głównie w soczewicy, fasoli, ciecierzycy, soi, orzechach i nasionach.

Poszczególne produkty różnią się zawartością białka i składem niezbędnych aminokwasów. Urozmaicona dieta może łączyć źródła roślinne i zwierzęce, ale można ją też skomponować wyłącznie z odpowiednio dobranych produktów roślinnych.

💡 Jeśli chcesz wiedzieć, ile białka dziennie potrzebujesz, czym różnią się jego źródła i jak je wybierać, przeczytaj nasz przewodnik po białku w diecie.



Jak znaleźć makroskładniki na etykiecie

Na opakowaniach produktów spożywczych makroskładniki znajdziesz w tabeli wartości odżywczych, która podaje wartości na 100 g lub 100 ml produktu. Zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 1169/2011 obowiązkowe oznaczenie wartości odżywczej obejmuje wartość energetyczną, tłuszcze, nasycone kwasy tłuszczowe, węglowodany, cukry, białko i sól. Wyjątek stanowią na przykład nieprzetworzone produkty jednoskładnikowe.

Niedźwiedzia rada: Soczewica do spiżarni

Grizly ma nosa do uczciwych składników. Brązowa soczewica Laird pochodzi z Kanady i w jej opakowaniu nie znajdziesz żadnych zbędnych dodatków. Ugotuj z niej gęstą potrawkę, sycącą zupę lub sałatkę do lunchboxa. Kilogramowe opakowanie to baza do wielu dań.

Spójrzmy na konkretny przykład. GRIZLY Soczewica brązowa Laird ma na 100 g suchego produktu takie wartości odżywcze:

Wartość odżywcza W 100 g
Wartość energetyczna 1 272 kJ / 304 kcal
Tłuszcze 1,6 g
w tym kwasy tłuszczowe nasycone 0,2 g
Węglowodany 41 g
w tym cukry 2 g
Białko 23 g
Błonnik 17 g
Sól 0,02 g

Jeśli jesz inną porcję niż 100 g, przelicz sobie wartości. Przy produktach, które podczas gotowania wchłaniają wodę, weź pod uwagę wagę przed gotowaniem. Dane na opakowaniu zazwyczaj dotyczą produktu w stanie, w jakim go kupujesz.

Czytając etykiety, zwracaj uwagę na różnicę między węglowodanami ogółem a pozycją „w tym cukry”, ewentualnie między tłuszczami ogółem a nasyconymi kwasami tłuszczowymi.

💡 Wartości odżywcze znajdziesz również przy produktach w sklepie internetowym Grizly, wystarczy otworzyć zakładkę Skład.



Źródła

 


 

FAQ: Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Czym są makroskładniki?

Makroskładniki, znane też jako makronutrienty, to podstawowe składniki odżywcze, których organizm potrzebuje w większych ilościach, żeby czerpać energię i zapewnić funkcje życiowe. Zaliczamy do nich białka, węglowodany i tłuszcze.

Ile kalorii ma gram białka, węglowodanów i tłuszczu?

Jeden gram białka dostarcza około 4 kilokalorie (kcal), czyli tyle samo co gram węglowodanów. Tłuszcze są bardziej kaloryczne: jeden gram dostarcza około 9 kcal. Różnica wynika z ich budowy chemicznej.

Jakie są zalecane proporcje makroskładników?

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zaleca, żeby węglowodany stanowiły 45 do 60%, a tłuszcze 20 do 35% dziennego spożycia energii. Resztę uzupełnia białko. Uniwersalne proporcje idealne dla każdego nie istnieją.

Ile węglowodanów dziennie?

Według EFSA węglowodany powinny stanowić od 45 do 60% dziennego spożycia energii. Przy modelowym zapotrzebowaniu 2 000 kcal to około 225 do 300 gramów węglowodanów dziennie. Dokładna ilość zależy jednak od indywidualnych potrzeb energetycznych.

Ile tłuszczów dziennie?

Według EFSA tłuszcze powinny stanowić od 20 do 35% dziennego spożycia energii. Przy modelowym zapotrzebowaniu 2 000 kcal odpowiada to około 44 do 78 gramom tłuszczu dziennie. Tłuszcze nasycone według WHO powinny stanowić maksymalnie 10% energii, czyli około 22 g.

Jaka jest różnica między makroskładnikami a mikroskładnikami?

Główna różnica polega na ilości, której potrzebuje organizm, oraz na ich funkcji. Makroskładniki to białka, węglowodany i tłuszcze, które dostarczają organizmowi energię i materiał budulcowy. Mikroskładniki to witaminy i minerały. Energii nie dają, ale są niezbędne do wielu procesów biologicznych.

Jak obliczyć makroskładniki?

Najpierw sprawdź swoje dzienne zapotrzebowanie energetyczne i ustal proporcje węglowodanów, tłuszczów oraz białek. Energię przypadającą na każdy składnik podziel przez wartość energetyczną jednego grama (4 kcal dla węglowodanów i białek, 9 kcal dla tłuszczów).

 

Autor artykułu

Lukáš Pancurák

Uwielbiam podróże, dobre jedzenie i czas spędzony w świetnym towarzystwie. Od lat pracuję jako dziennikarz i copywriter. Kiedy akurat nie odkrywam nowych miejsc, pewnie piszę i tworzę treści. Chętnie poszerzam horyzonty w najróżniejszych dziedzinach. Życie to dla mnie ciągła nauka.

Líbí se vám tento článek? Řekněte o tom svým známým!